Kim hoàn Kế Môn

Văn Hóa Việt Văn hóa làng nghề

Thứ 2, 10/02/2014 13h45

NETVIET - Xuôi theo phá Tam Giang, du khách về với làng quê Ngũ Điền - nơi có những làng nghề truyền thống, đã trở thành niềm tự hào của người dân xứ Huế. Ở đây có làng Kế Môn thuộc xã Điền Môn có nghề kim hoàn truyền thống vang danh cả xứ đàng Trong.

 

 

Mảnh đất vàng xứ Huế

 

Làng nghề Kế Môn thuộc xã Điền Môn, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế có lịch sử hàng trăm năm tuổi, nơi khởi phát của nghề làm trang sức mĩ nghệ ở kinh thành và xứ Đàng Trong thuở trước. Trước khi hai cha con Cao Đình Độ và Cao Đình Hương mang nghề kim hoàn vào kinh đô và đầu quân vào đội ngân tượng cục của triều Tây Sơn và triều Nguyễn thì làng Kế Môn vốn thuần nông.

 

Ông Cao Đình Hương có công truyền bá nghề cho nhân dân nên dân làng lấy ngày mất của ông là ngày 7.2 âm lịch là giỗ Tổ nghề. Vào ngày này, không những thợ kim hoàn Kế Môn mà các nghệ nhân kim hoàn ở khắp nơi trên cả nước cũng đến thắp hương tưởng nhớ đến công lao của hai vị tổ nghề cũng đồng thời là nơi gặp gỡ và trao đổi, nâng cao tay nghề.

 

 

  

Hiếm có một làng nghề nào của nước ta lại có được gốc tích rõ ràng như vây. Độc đáo nhất là những người thợ của làng nghề coi nhau như cùng dòng tộc và lấy họ là Kim Hoàn. Trong đó có một người có tay nghề cao và nhiều đóng góp với làng nghề được phong là trưởng tộc Kim Hoàn.

 

Hai vị tổ nghề mong muốn học trò của mình đem nghề kim hoàn truyền bá rộng rãi trong dân gian. Vì vậy, các môn đệ khác tại làng Kế Môn cũng tỏa đi những phường xã khác làm ăn. Đặc tính của nghề kim hoàn là vậy, chốn nào đô hội giàu có thì người thợ bạc mới có đất hành nghề.

 

Nghề kim hoàn có tất cả ba kỹ thuật cơ bản gồm: trơn, chạm và đậu. Trơn là kỹ thuật tạo hình cơ bản. Chạm là dùng vật nhọn để khắc vẽ lên sản phẩm. Đậu là kỹ thuật thủ công kéo kim loại ra từng sợi nhỏ để làm một tác phẩm. Trong đó kỹ thuật đậu là ngón tuyệt chiêu mà ở Việt Nam hiện chỉ còn nghệ nhân Trần Hữu Nhơn - trưởng tộc Kim Hoàn Kế Môn còn giữ được.

 

Nghệ nhân Trần Duy Mong, Điền Môn, Phong Điền, Thừa Thiên Huế cho biết: “Kỹ thuật đậu, chạm và trơn thì đều khác nhau, nhưng muốn qua đậu thì phải trơn. Người thợ làm trơn xong một sản phẩm, lên một bản vẽ hình hài rồi thì đậu mới làm nên các hoa như thế này. Người thợ đậu kéo sợi chỉ ra đánh đôi lại rồi đậu lên thành các hoa lá, bố trí trên sản phẩm. Nhưng trong đậu phải có trơn, phải có vành để bảo vệ cái đậu thì cái đậu mới đậu lên cái vòng được.”

 

Trong nghề kim hoàn, quan trọng nhất là phải biết tinh luyện và phân kim vàng bạc vàng theo phương pháp truyền thống. Đó là ngón nghề mà mỗi nghệ nhân có một bí quyết khác nhau.

 

Ngày nay, dù con dân Kế Môn đã tỏa đi xa nhưng có lẽ xứ Huế mới thật sự là cái nôi bậc nhất cho nghề kim hoàn phát triển khi còn giữ được dấu ấn lịch sử của một thời vang bóng.

 

Nghệ nhân Trần Duy Mong và nỗi trăn trở với nghề

 

 

Nghệ nhân Trần Duy Mong là người con của làng kim hoàn Kế Môn, người đã lĩnh hội được nghề của ông cha và luôn mang một lòng trắc ẩn với nghề truyền thống.

 

Xuất thân từ một gia đình nghèo, thuở nhỏ nghệ nhân Trần Duy Mong đã có ước mơ trở thành một người thợ kim hoàn giỏi. Ước mơ cháy bỏng đó thôi thúc ông tìm thầy giỏi để học nghề. Ngày đó học nghề vất vả, gánh nước thổi lửa cả ngày không được tận tay sờ vào miếng vàng, miếng bạc vì quan niệm thợ kim hoàn phải am hiểu về thủy và hỏa mới được động đến kim.

 

Vàng bạc là vật quý để lưu giữ nhiều năm nên phải giữ chữ tín. Học nghề này rất khó nếu nhanh trí cũng mất 3 đến 5 năm mới nắm được các kĩ thuật cơ bản. Hơn nữa, thợ kim hoàn còn cần tài năng của người nghệ sỹ để các sản phẩm mình làm ra mang những vẻ đẹp riêng. Khả năng này sẽ dần hoàn thiện qua thời gian và sự rèn luyện của từng người.

 

Với bản chất thông minh hiếu học và trung thực nên ông Mong được thầy tin yêu, và sớm truyền nghề cho. Đến nay đã mấy chục năm theo nghề, trở thành bậc đàn anh trong làng kim hoàn, nhưng ông vẫn không ngừng trau dồi học hỏi để nâng cao vẻ đẹp và chất lượng của từng sản phẩm kim hoàn.

 

Thấy mỗi mùa Festival Huế, người người nhộn nhịp khắp nơi đổ về, ông trăn trở muốn đóng góp một cái gì đó cho cho làng nghề Kế Môn. Qua sự góp ý của vợ - bà Hoàng Xuân Thảo, ý tưởng xây dựng một khu trưng bày, tái diễn các hoạt động nghề và các sản phẩm nghề mỹ nghệ kim hoàn truyền thống Huế ra đời.

 

Qua rất nhiều khó khăn về ý tưởng, thiết kế và vốn, cuối cùng năm 2008 khu Tịnh Tâm Kim Cổ được hoàn thành trong sự đón chờ của anh em bạn bè trong làng kim hoàn. Tịnh Tâm Kim Cổ có nhiều gian hàng trưng bày và bán các loại vàng, bạc, ngọc. Đặc biệt với gian thao tác biểu diễn nghề kim hoàn khách tham quan sẽ tận mắt chiêm ngưỡng những công đoạn, những thao tác của nghề này. Ngoài ra, du khách còn được giải thích tận tình các công cụ và quy trình chế tác từ thời xưa của nghề thợ bạc truyền thống hay được hướng dẫn trực tiếp tham gia một số khâu nhỏ để tạo nên sản phẩm. Khu trưng bày mua sắm hàng thủ công mỹ nghệ kim hoàn Tịnh Tâm Kim Cổ đã điểm xuyết cho thành phố Huế thêm một nét tráng lệ.

 

Nghệ nhân Trần Duy Mong chia sẻ: “Quê tôi là cái nôi làng vàng Kế Môn, nhưng trong thời gian dài nghệ nhân làng tôi phân tán đi khắp nơi để làm ăn và sinh sống kinh doanh ngành vàng bạc, không những ở Việt Nam mà đi ra cả nước ngoài. Thế nên cái mong muốn của tôi là làng nghề khôi phục lại các ngành đậu, chạm, trơn mà tiền bối để lại. Hiện nay, ngành trơn thì có chứ ngành đậu ngành chạm thì đã mai một. Tôi cũng muốn những nghệ nhân trước đi làm ăn xa luôn hướng về ngành nghề của mình, của ông cha mình để lại để khôi phục lại.”

 

Bao nhiêu năm nghệ nhân Trần Duy Mong gắn bó với nghề là bấy nhiêu ngày đêm trăn trở với giấc mơ đưa phường kim hoàn Kế Môn tề tựu. Những mối canh cánh trong lòng của ông khi nào mới đến được cái đích mà ông mong muốn. Chỉ biết rằng những gì ông đã và đang làm cũng đủ khiến bao người thầm ngưỡng mộ.

 

Đỗ Hiên