Nét đẹp văn hóa người H'Mông Sa Pa

Văn Hóa Việt Văn Hóa Truyền thống

Thứ 6, 07/03/2014 17h23

NETVIET - Sa Pa - một cái tên mà khi nhắc đến rất dễ gợi thương, gợi nhớ trong lòng người. Bởi đó không chỉ là miền đất của núi non hùng vĩ, của sương mù bao phủ, mà còn là nơi cư trú của nhiều dân tộc thiểu số với những sắc màu văn hóa độc đáo. Mà trong đó, không thể không kể đến cộng đồng người H’Mông đen.

 

Nghề dệt thổ cẩm H'Mông

 

 

Gọi là người H'Mông đen do quần áo của họ có màu đen là màu chủ đạo. Điều đặc biệt là người phụ nữ Mông Sa Pa không mặc váy xếp nếp như phụ nữ các ngành Mông khác mà mặc quần ngắn ngang đầu gối, chân quấn xà cạp. Và với nghề chạm bạc phát triển, người H'Mông cũng kết hợp thêm nhiều đồ trang sức như vòng tay, vòng cổ, khuyên tai,... Chính gam màu chàm đen cùng những món đồ trang sức bạc đã tạo cho họ vẻ đẹp mạnh mẽ, rắn rỏi giữa núi rừng bao la, cũng như để lại những ấn tượng khó quên trong lòng du khách khi đặt chân tới vùng rừng núi xinh đẹp này…

 

Dù ngày nay cuộc sống của người H'Mông đen có nhiều thay đổi, tiện nghi và hiện đại hơn nhưng những phụ nữ H’Mông vẫn giữ gìn bản sắc qua trang phục độc đáo của họ. Chúng tôi đến bản Cát Cát, xã San Sả Hồ, huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai để tìm hiểu về kỹ thuật thêu dệt thổ cẩm, vẽ sáp ong hay ghép vải nổi tiếng của người H'Mông nơi đây.

 

Cũng như nhiều dân tộc khác, nghề dệt vải của dân tộc H'Mông đen có từ rất lâu đời. Dù hàng ngày có vất vả trên nương rẫy ruộng đồng nhưng hễ có thời gian rảnh rỗi là họ dành cho việc thêu, dệt thổ cẩm. Cả một đời từ khi biết làm việc đến khi mất đi, người phụ nữ lúc nào cũng gắn bó với khung cửi, với cây kim mũi chỉ như một nét sinh hoạt thường ngày không thể thiếu vắng của họ.

 

Với người H’Mông, trang phục không chỉ là đồ mặc thông thường mà nó còn đi sâu vào đời sống tâm linh. Vì vậy mà có câu:

 

Đói đến chết cũng không ăn thóc giống

Rách cũng phải có áo lanh mặc lúc chết.

 

Bởi lẽ: “Chỉ có mặc vải lanh mới không lạc tổ tiên. Mặc vải lanh thì ma tổ tiên mới nhân được mặt con cháu”. Vải lanh với người Mông đã trở thành tín hiệu để nhận biết cội nguồn kể cả khi đã rời xa cuộc sống nơi dương thế. Và sự cầu kỳ, tinh tế kỹ lưỡng trong từng hoa văn không chỉ đơn thuần chứa đựng tính thẩm mỹ mà còn là nét tâm linh truyền thống của dân tộc có từ xa xưa. 

 

Quanh nhà của người H'Mông không bao giờ thiếu được cây lanh, cây chàm. Cây lanh trồng để dóc lấy vỏ, đem tước nhỏ ra rồi luộc lên, sau khi sôi vớt ra rũ sạch lại luộc tiếp. Cứ làm như vậy tới khi những sợi cây tước nhỏ sẽ có màu trắng tinh rất mềm và chắc chắn.

 

Để tạo ra những mảnh vải, người ta đem sợi lanh vào khung cửi dệt. Tất cả người H'Mông đều thích mặc vải lanh bởi nó vừa mát vừa mềm mại. Khung cửi, tiếng thoi đưa lách cách, sợi lanh… đã gắn bó với người đàn bà suốt cả một đời. Từ khi còn là cô thiếu nữ mới bỡ ngỡ về nhà chồng cho tới khi con mắt đã mờ, đôi tay đã mỏi thì vẫn không ngừng đưa thoi.

 

Sợi lanh sau khi được dệt thành tấm vải sẽ được đem đi nhuộm màu bằng lá chàm, một loại cây không thể thiếu trong vườn nhà của người Mông. Người ta lấy lá chàm trộn với nước gio ngâm trong ba ngày, sau đó trộn với nước vôi để tạo ra được một loại bùn sền sệt để nhuộm. Nhúng vải trắng trong nước chàm một lần sẽ ra màu chàm nhạt. Sau đó người ta phơi khô. Nếu muốn màu đậm hơn thì lại nhúng và phơi khô lần sau, lần sau nữa, thậm chí đến tận màu đen.

 

Và khi tấm vải đã nhuộm chàm, đồng bào dân tộc còn nghĩ ra một phương pháp rất hay để tạo ra những hoa văn màu sáng trên nền chàm. Đó là cách dùng sáp ong vẽ lên nền vải trắng. Công cụ dùng vẽ mẫu in sáp là bút vẽ được làm bằng đồng, có nhiều loại dùng vẽ theo các đường có kích thước khác nhau. Mô típ hoa văn chủ yếu là những hình chữ nhật, hình vuông,…được người phụ nữ thực hiện một cách rất cẩn thận và khéo léo. Sở dĩ người Mông dùng sáp ong để vẽ là bởi khi công đoạn này đã hoàn thành, cả tấm vải sẽ được đem nhuộm chàm. Chỗ không có sáp ong sẽ được nhuộm thành màu chàm đen. Còn chỗ có sáp ong, chàm không thấm vào được. Sau đó, người ta nấu chảy sáp ong đi, những hoa văn được vẽ bằng sáp ong sẽ trở thành màu trắng xanh. Đây là bí quyết tưởng chừng rất đơn giản nhưng lại hết sức thông minh và sáng tạo của người H’Mông.

 

Nhưng tài hoa hơn nữa chính là công đoạn tạo hoa văn trên vải. Người phụ nữ H'Mông thỏa sức sáng tạo của mình để thêu nên những hoa văn thổ cẩm đầy tính nghệ thuật. Những ô trang trí đường diềm hình chữ thập, chữ đinh được chuyển biến một cách rất đa dạng. Không chỉ có vậy, chúng còn được kết hợp với những ô hình quả trám hoặc tam giác của có các đường viền hình gẫy khúc trong các bố cục khác. Thông thường những mảnh vải thổ cẩm của người H'Mông có hai khuôn hình chủ đạo, đó là hình tròn và hình chữ thập. Theo quan niệm của người H'Mông những hoạ tiết hoa văn hình tròn tượng trưng cho móng vuốt hổ, biểu tượng cho sức mạnh cộng đồng dân tộc người H'Mông. Còn những hoạ tiết hoa văn hình chữ thập tượng trưng cho chân gà, để nói lên sự chăm chỉ lao động trong sản xuất.

 

Bên cạnh những hoạ tiết hoa văn đó người H'Mông còn ghép các mảnh vải màu khác nhau để cho chiếc áo thêm phần đặc sắc hơn. Ngoài  ra, hầu hết các họa tiết được in trên nền vải lanh trắng thường có định hình sẵn là các bộ phận của áo, váy. Sau khi hoàn thiện việc trang trí từng bộ phận riêng lẻ, người ta mới may hoàn chỉnh thành váy, áo… Nhờ ẩn chứa một kỹ thuật độc đáo và vô cùng tinh tế, thế hệ nối tiếp thế hệ, người già dạy cho người trẻ các bí quyết nhuộm, in sáp ong và thêu trên vải chàm để tạo ra những bộ trang phục cầu kỳ, tuyệt đẹp.

 

Chúng tôi đến với quầy bán hàng thổ cẩm của em Lý Thị Khu ở thôn Cát Cát. Và  qua cuộc trò chuyện với em, chúng tôi có thể hiểu được mỗi bộ trang phục của phụ nữ H’Mông là một tác phẩm nghệ thuật thực sự với đầy đủ sự tinh tế, tỉ mỉ và kỳ công khi làm ra nó. Bộ trang phục của thiếu nữ H'Mông có hai chiếc áo. Một chiếc áo dài màu đen  được mặc ở bên trong. Và bên ngoài là chiếc áo không tay may theo kiểu gile có vạt màu đen óng. Chiếc thắt lưng có thêu hoa văn đẹp mắt không chỉ tạo nên độ thon thả mà còn là điểm nhấn của bộ trang phục này.

 

Tinh xảo nghề đúc bạc

 

 

Từ hàng trăm nghìn năm trước, nhu cầu làm đẹp đã hiện diện trong đời sống của con người. Những món trang sức cũng xuất hiện để phục vụ cho nhu cầu đó với muôn ngàn vẻ đẹp sáng tạo. Với người H'Mông ở Sa Pa, đã có thời kỳ, những chiếc khuyên tai càng to và càng kéo dài vành tai xuống dưới thì càng thể hiện vẻ đẹp và giá trị của người phụ nữ. 

 

Nghề chạm bạc của người H'Mông đã có từ rất lâu đời và đã tạo ra nhiều sản phẩm tinh xảo. Đồ trang sức bạc của người H'Mông được chia ra hai loại chính: vòng trang sức và vòng tôn giáo. Vòng trang sức là loại vòng được đeo thường ngày hay trong các dịp lễ hội, chơi xuân hay cưới hỏi... Trong đó tiêu biểu là vòng cổ với nhiều kích thước to nhỏ, nhiều họa tiết trang trí cầu kỳ, tinh tế. Còn vòng tôn giáo là loại vòng được đeo để phục vụ việc thực hành các nghi lễ tôn giáo tín ngưỡng hoặc được dùng làm vòng vía trừ những điều xấu cho trẻ em.

 

Quy trình chế tác bạc gồm nhiều công đoạn. Đầu tiên là công đoạn đun chảy bạc nguyên chất. Nồi dùng để nung chảy bạc thường được đắp bằng đất sét để có thể giữ nhiệt một cách tốt nhất. Nguyên liệu dùng để nấu chảy bạc là loại than chắc, đượm lửa, giữ được nhiệt lâu. Sau khi bạc đã tan chảy hoàn toàn, người thợ sẽ quan sát xem nước bạc đã được chưa, nếu được sẽ đổ nồi nấu bạc đang nóng chảy trên bếp vào khuôn đúc tạo thành hình các thanh bạc trong lòng máng tre.

 

Cho đến khi thanh bạc đã nguội, người nghệ nhân sẽ lấy ra và dùng búa đập  sao cho thanh bạc có kích cỡ to, nhỏ, dài, ngắn hay kéo thành sợi như ý muốn. Thanh bạc tiếp tục được giũa cho thật nhẵn rồi tiến hành công đoạn chạm khắc hoa văn. Đây là công đoạn quan trọng, đòi hỏi sự tỷ mỷ, cẩn thận đến từng thao tác nhỏ nhằm tạo những sản phẩm có nhiều họa tiết hoa văn trang trí phong phú và tinh tế. Và cuối cùng, để hoàn thành quy trình chế tác sẽ phải đánh bóng sản phẩm bằng vỏ trấu. Món đồ được chà xát cho đến khi bạc nổi màu trắng đặc trưng, tạo nên vẻ đẹp và sự hấp dẫn của trang sức bạc. 

 

Có thể thấy, nghề chế tác bạc không chỉ góp phần tạo ra các sản phẩm trang sức tinh tế mà còn góp phần làm phong phú hơn những tinh hoa văn hóa của đồng bào H'Mông ở Sa Pa. Đến với Sa Pa, thật tuyệt vời làm sao khi thỉnh thoảng lại bắt gặp những cô thiếu nữ đang cần mẫn thêu cho mình những bộ trang phục đẹp nhất. Và trong đời sống hiện đại, những lò nung bạc vẫn ngày đêm đỏ lửa phục vụ cho nhu cầu làm đẹp cho con người.

 

Những bộ trang phục đẹp một cách kín đáo và tinh tế giữa núi rừng, những món đồ trang sức vừa đẹp vừa mang giá trị tâm linh sâu sắc. Chỉ bấy nhiêu thôi nhưng đã để lại bao ấn tượng khó quên trong lòng người du khách một lần đến với mảnh đất quanh năm mây trắng mù sương này.

T.S Trần Hữu Sơn, GĐ Sở Văn hóa Thể thao & Du lịch tỉnh Lào Cai

 

Trang phục của người H'Mông nhìn bề ngoài không thấy rực rỡ nhưng nghiên cứu kỹ về hoa văn thì thấy đây là bộ trang phục đẹp và sử dụng nhiều kỹ thuật để tạo các hoa văn khác nhau. Trong một bộ trang phục bình thường chúng ta sẽ chú ý cái cổ áo và thứ 2 là thắt lưng là nơi tập trung rất nhiều họa tiết đẹp. Phụ nữ H'Mông ở Sa Pa ngày thường thì mặc quần nhưng khi mất sang thế giới bên kia người ta mặc váy. Có thể nói bộ trang phục của người H'Mông ở Sa Pa về mặt thẩm mỹ rất đẹp. Về chức năng, với môi trường bộ trang phục cũng thích nghi với môi trường, nó làm bằng vải lanh thô và đặc biệt là giữ được nhiệt độ.

 

Có thể thấy rằng bộ trang sức bạc là vật không thể thiếu với người H'Mông đặc biệt là người phụ nữ. Ngoài vấn đề tâm linh đó còn để bảo vệ sức khỏe. Người H'Mông Sa Pa bao giờ người ta cũng làm vòng cho những đứa trẻ. Khi những đứa trẻ bị ốm thì người ta làm một lễ cúng, một cái vòng vía để giữ hồn đứa trẻ lại. Trong chiếc vòng vía ấy có biểu tượng chiếc khóa khóa lại. Vì theo người H'Mông quan niệm người ta có 3 hồn. 3 hồn mà bị ốm đau là do hồn đi mất. Phải làm cái khóa để ông thầy cúng giữ hồn lại không cho đi đâu nữa. Cho nên đứa trẻ ấy sẽ đeo cái vòng bạc ấy có nơi đeo suốt đời có nơi đeo đến khi trưởng thành. Nhưng nhiều nơi tôi gặp là đeo suốt đời và nó là cái giữ linh hồn, giữ sức khỏe của người H'Mông. Trong đám cưới, thì bạc gần như là một đồ thách cưới quan trọng, có những đám cưới người ta thách cưới 9 - 12 đồng bạc trắng có nơi nhiều hơn. Người ta quan niệm rằng sự giàu có hay danh giá của cô dâu là nhờ đồ thách ấy. Đấy là quan niệm xa xưa, còn bây giờ theo nếp văn hóa mới người ta không còn thách cưới bằng đồng bạc trắng nữa thế nhưng mà đồ bạc trong đám cưới vẫn có.

 

Trang phục của cô dâu mà không có bạc thì không phải là một bộ trang phục đẹp. Nhưng riêng trong đám tang thì người H'Mông không bao giờ dùng trang phục có kim loại vì họ rất kiêng. Vì thế cả đồ bạc đến khuy áo có tính chất kim khí là phải bỏ ra ngoài, không được đem sang thế giới bên kia


Vân Chi